Historia budynków

Zanim Ognisko miało własne lokum, miało zajęcia w różnych miejscach Jarosławia m.in.

  • W sali Lustrzanej
  • Szkole TPD im. A. Mickiewicza
  • W sali na Poczcie
  • Szkole Podstawowej Nr 2 im. Konarskiego
  • W sali Klubu Garnizonowego
  • W „Gwieździe”
  • Baraku BPP
  • Szkole Podstawowej Nr 6
  • Szkole Budowlanej
  • Zasadniczej Szkole Metalowo Energetycznej
  • Małej sali PDK
  • Pod koniec lat 60-tych w dawnym Folwarku Jezuitów przy ul.Konarskiego 15 chciano wykupić zniszczony w 60%  budynek, wyremontować i zaakceptować dla Państwowego  Ogniska Baletowego
  • Administracja mieściła się w prywatnym mieszkaniu Lidii Nartowskiej i Kazimierza Sławka. Stroje przechowywane były w piwnicach prywatnych domów i dolnych salach PDK.

W 1959 r. po przeniesieniu Powiatowego Domu Kultury, Ognisko zajmuje sale na dole budynku. Dopiero 1969 roku otrzymuje lokum w górnej części budynku, po sali widowiskowej PDK, który w okresie powojennym objął ten budynek po Teatrze im. Bałuckiego.

HISTORIA BUDYNKU „JAD CHARYJCYM”

Staraniem rękodzielników żydowskich z przeznaczeniem na spotkania kulturowe, budynek ten budowano od 1907 r. do 1912 r. – był to budynek Towarzystwa Żydowskiego „JAD CHARYJCYM”, towarzystwa, które zajmowało się świadczeniem usług w razie choroby członków towarzystwa, śmierci, udzielaniem pożyczek, przyznawaniem zapomóg starcom itp. Ponadto zajmowano się zakupem papierów wartościowych

To wspaniały dwupiętrowy budynek mieszczący kilka ważnych instytucji. Była to instytucja skupiająca wiele działań kulturalnych, choć w Jarosławiu nie brakowało stowarzyszeń, federacji i fundacji różnego typu. Jej oficjalna nazwa brzmiała „Federacja Mistrzów Rzemiosła – Yad Harutzim”, która powstała w 1901 roku.

1915 jad charyjcym

(W tym okresie i wcześniej w Jarosławiu działało wiele towarzystw żydowskich m.in. bractwo pogrzebowe „Chewra kedisza” – powstało jeszcze przed założeniem osobnego cmentarza żydowskiego w Jarosławiu. Towarzystwo, czysto religijne „Szomrim labojker”, które odmawiało codziennie wczesnym rankiem specjalną modlitwę „szo-mrim”. Towarzystwo tragarzy „Nosej sabel”, mieszczące się po lewej stronie vestibulum synagogi, oraz towa-rzystwo „Agudas Achim”).

Salo Rossberger, w sprawozdaniu o powstaniu i rozwoju Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Rękodzielników Żydowskich wydanym z okazji 25-lecia założenia, pisze: „Ćwierć wieku dobiega, od kiedy grono ludzi dobrej woli z żydowskiego stanu rękodzielniczego się rekrutujących założyło Towarzystwo wzajemnej pomocy rękodzielników żydowskich Jad Charyjcym w Jarosławiu. Na dniu 24 sierpnia r. 1878 zwołali pp. Założyciele Leib Fall szczotkarz, Majer Grunzeug złotnik, Józef Hirschmann złotnik, Józef Poster blacharz, Adolf Rager zegarmistrz i Mendel Schlaf zegarmistrz. Pierwsze zgromadzenie pod przewodnictwem finansisty Izraela Nagelsteina byłego mosiężnika, przy udziale 61 członków, na którym odczytano przez wys. c.k. nam. rskr.z d. 30 lipca 1878 I.36347 zatwierdzony statut   w języku niemieckim i wybrano Wydział. Pierwszym prezesem wybrano I. Nagelsteina, sekretarzem A. Ragera.

Od 1895 do 1898 przewodniczącym Towarzystwa został dawniejszy wiceprezes Dawid Kornmann. Od 1899 r. do 1900 towarzystwem kierował dr Meisels. W tym czasie próbowano kilkakrotnie wzorując się na statucie „Gwiazdy” zmienić statut, zreformować modlitewnię, zakupić plac pod budowę własnego domu.

„Kwestya kupna placu pod budowę własnego gmachu dojrzała na, tyle, że gmina miasta Jarosławia uchwałą rady z 18 marca 1902 roku odstąpiła towarzystwu plac około 200 m2 liczący „pod gołąbkami” na ten cel, a wydział wybrał komitet budowlany, złożony z członków i spoza grona swego, któremu powierzono dalsze losy tej sprawy”.

Po dokonaniu stosownego wpisu w księgach hipotecznych (w carsko królewskim urzędzie ksiąg gruntowych), co nastąpiło w sierpniu 1907 roku. Po przeprowadzeniu tej transakcji przystąpiono do rozszerzenia kompetencji „komitetu budowy własnego domu”, przez utworzenie czterech sekcji: budowlanej, zabawowej, finansowej i jubileuszowej. Zaczęło się intensywne gromadzenie funduszy. Nawet dochód ze sprzedaży owego rocznicowego biuletynu przeznaczony był na ten cel.

W sprawozdaniu wydziału Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Rękodzielników Żydowskich „Jad Charyjcym” w Jarosławiu za rok 1907, wydanym przez towarzystwo w drukarni S. Baumgartena, czytamy, że:

  • Budową zajmował się inż. S. Kornmann, a przewodniczącym sekcji był inż. M. Mahla,
  • Sekcji finansowej przewodniczył dr Rossberger,
  • Sekcją zabawową kierował dr Zygmunt Meisels,
  • Sekcja jubileuszowa była nieukonstytuowana.

Na koniec w/w sprawozdania dr Salo Rossberger pisze: W końcu spełniamy miły obowiązek złożenia publicznego podziękowania, wszystkim Ofiarodawcom i Dobroczyńcom naszego Towarzystwa, a w szczególności Św. Reprezentacyi gminy miasta Jarosławia i Radymna, Św. Zborowi Izrael i wydziałowi, pow. pp. Posłom Drom Jahlowi  i Lówensteinowi we Lwowie, archit. c.k. rad. bud. Marmorkowi we Wiedniu, braciom Rauchom w Stanisławie, przewodn. Tow. „Talmud Tora”, Towarzystwu „Merkura”, Spadkobiercom błp. W. M. Birnbauma, błp. Henryka Strisowera, Ch. Bsteinowi i S. Luriemu w Jarosławiu, jako też wszystkim innym niewymienionym za subwencję i dary jak niemniej za moralne i materialne poparcie naszych celów.   (Jarosław, dnia 22 lutego 1908 r.- podpisali za wydział towarzystwa, przewodniczący Salo Rossberger, sekretarz Kopel Sonnenschein).

Gmach ten jest o prostej bryle z bogatymi neoklasycystycznymi elewacjami, kiedyś przy ulicy Fredry, która zbiegała się z placem Mickiewicza i wąwozem w dół ku Sanowi. Lewy stok tego wąwozu, wzdłuż dawnych murów miejskich, tworzyły niegdyś piękne plantacje, ciągnące się od placu Mickiewicza, aż po za ulicę Badeniego. Założył je własnym kosztem w 1860 roku Ferdynand Wenzel – z czasem jednak plantację te, które były ozdobą miasta zniszczały, część została zabudowana, druga część zaniedbana i pozbawiona opieki, stała się śmietnikiem dla sąsiednich domost żydowskich. Jedynym wspomnieniem tych plantacji jest słup kamienny biedermayerowski, stojący po lewej stronie ulicy, obok tego budynku z napisem: „Na pamiątkę szczerego przywiązania i prawdziwego szacunku dla obywateli miasta Jarosławia – Ferdynand Wenzel 1860″. Obok na miejscu dawnych plantacji stoi budynek towarzystwa „Gwiazda”(dzisiaj budynek Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej,, wynajmowany przez POB), oba z dużymi salami, gdzie kiedyś odbywały się zabawy i przedstawienia.

Na parterze tego budynku znajdowała się piękna synagoga, w której w dni powszednie, w szabaty i święta odprawiano modlitwy. Głównym kantorem był Shlomo Mahler, którego dzieci mieszkają dzisiaj w Izraelu. W tej synagodze kantorzy z wielu miast Polski i Galicji często wykonywali recitale utworów liturgicznych i innych.

Podczas Dni Grozy modlitwy były przenoszone do dużej sali na piętrze, która była wystarczająco duża, aby pomieścić setki siedzących mężczyzn i kobiet wypełniających ją od ściany do ściany, a mimo to niektórzy ludzie musieli stać podczas modlitw. Zrobili to chętnie, bo wielką atrakcją w tamtych czasach był kantor Szmuel Szpindel z chórem pod dyrekcją jego najstarszego syna Motka, który mieszka dziś w Tivon w Izraelu.

Naprzeciw synagogi znajdowały się biura „ Kupata Gemilut Ḥassidim ” oraz „Bank Rzemieślników” „Sali Yad Harutzim”, który w zasadzie był głównym fundamentem. Bank ten udzielał pożyczek rzemieślnikom i drobnym przedsiębiorcom na bardzo dogodnych warunkach i był centralnym wsparciem dla ludności żydowskiej o ograniczonych dochodach oraz źródłem podstawowego wsparcia ekonomicznego i zawodowego. Konstruktywna pomoc udzielona przez bank w postaci kredytów umożliwiła kredytobiorcom kontynuację i rozszerzenie działalności. Zarząd banku składał się z przedstawicieli wszystkich sekcji społeczności:lekarze, adwokaci, przemysłowcy i rzemieślnicy – ​​a także znani mieszkańcy miasta, których wszyscy troszczyli się o różne dobra napływające z różnych źródeł. Jeśli się nie mylę, bank otrzymał ważne i znaczące wsparcie „The Join  w Stanach Zjednoczonych.

 

Drugie piętro zajmowała w całości duża widownia o hojnych proporcjach. Było miejsce na blisko 300 osób na siedząco i kolejne 100 na galerii. Scena też była duża. W sali tej odbywało się wiele spotkań różnych partii i instytucji miejskich. Swój dom znalazła tu także miejscowa żydowska grupa teatralna oraz amatorskie grupy teatralne różnych organizacji, odwiedzające zespoły teatralne złożone z profesjonalnych aktorów z Warszawy, Wilna, Lwowa, a także z Palestyny.

Duża hala służyła również jako sala gimnastyczna, wyposażona we wszelkie niezbędne sprzęty, takie jak drabiny ścienne, ciężarki itp., przewidziana dla różnych żydowskich towarzystw sportowych w mieście. W podziemiach budynku mieścił się ośrodek nauczania języka hebrajskiego po hebrajsku pod kierunkiem nauczyciela Chelimera, w którym zarówno młodzież, jak i dorośli uczyli się języka. Okna szkoły wychodziły na klatkę schodową, która prowadziła na ulicę Mickiewicza i na „ Wiatę Targową ”, a wszyscy, którzy z nich korzystali, w upalne letnie dni słyszeli dźwięk języka hebrajskiego – zwłaszcza piękne pieśni Izraela, śpiewane przez maluchy pod batutą ich nauczyciela Chelimera.

Był to więc wspaniały budynek „ Jad Harutzim ” głównego i ważnego ośrodka żydowskiego i hebrajskiego życia kulturalnego, artystycznego, sportowego i gospodarczego oraz pomocy i wsparcia dla wszystkich warstw żydowskiej ludności Jarosławia – bez względu na status, ideologię lub poglądy polityczne. Służył wszystkim tym, którzy chcieli odpocząć od codziennej rutyny i cieszyć się satysfakcją, jaką daje się wzbogacić i wzbogacić życie i zawartość ludności żydowskiej.

Dwupiętrowy okazały gmach wzniesiono w stylu klasycystycznym na rzucie prostokąta z ryzalitem na środku. Na piętrze znajdowała się sala widowiskowa do spotkań towarzyskich elity żydowskiej. wraz z zapleczem, na parterze 3 letnie przedszkole, oraz Żydowski Związek Kredytowy – czyli bank żydowskich rzemieślników u pana Dreyfussa.. W budynku odbywały się kursy języka hebrajskiego organizowane przez Stowarzyszenie „Tarbut” oraz zajęcia sportowe organizacji młodzieżowej Towarzystwa Gimnastycznego i Sportowego „Dror”. Ponadto budynek był wynajmowany na różnego rodzaju imprezy i uroczystości koncerty, bale, śluby, wesela i bar micwy., zaś w piwnicach mieścił się zakład stolarski Katza i zakład malarski Pikasa. W 1944 r. budynek na krótko został przemianowany na szpital dla czerwonoarmistów, a od 1948 r. mieścił w nim Dom Kultury.

Przed wybudowaniem obiektu była tu ulica Fredry – od 1892 roku, następnie zmieniono w 1923 roku na ul. Zamkową, później Daszyńskiego (1947) i Mariana Buczka.

Od dnia 26 listopada 1981 roku, kiedy to Miejska Rada Narodowa na swojej sesji podjęła uchwałę w sprawie przywrócenia dawnych, tradycyjnych nazw niektórym ulicom i placom, ulicę ową nazwano imieniem  Hetmana Jana Tarnowskiego Uchwała Nr XVIII/66/81
kolejne: Uchwała Nr III/20/88

W górnej części budynku znajduje się duża sala, którą wyremontowano siłami członków zespołu tanecznego i do dnia dzisiejszego jest zajmowana przez „Ognisko” – jako główna sala do ćwiczeń. Sala posiada dwa balkony, które obecnie zostały zaadaptowane na kostiumernię. W późniejszym okresie scenę zabudowano by uzyskać dodatkową salę do zajęć z rytmiki, a w latach osiemdziesiątych rozbudowano tą ściankę (siłami nauczycieli i rady rodziców), by scenę znowu wykorzystywać na koncerty.

Dolną część budynku w 1972 r zajęła Miejska Biblioteka Publiczna i od tego czasu była jego głównym administratorem, aż do momentu wybudowania nowej przy ulicy Makary, gdzie została w całości przeniesiona i otwarta 20 wrześniu 2012 roku. Budynek w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych wyremontowano. Elewacje wyremontowano w 1982 roku po tym jak po wprowadzeniu Stanu Wojennego 13 grudnia 1981 roku na budynku w tylnej części ktoś farbą napisał „Internować Jaruzelskiego”.

budynek

27 lutego 1987 roku w górnej części budynku podczas prac remontowych instalacji elektrycznej z niewiadomych przyczyn wybuchł pożar, który „strawił” kilka kompletów stroi dziecięcych i młodzieżowych. Budynek w części górnej (zajmowanej przez „Ognisko”) został mocno zalany, przez co zajęcia odbywały się w Liceum Ogólnokształcącym i Szkole Podstawowej Nr 6.

2000 budynek Ogniska I NAPIS

 

——————————————————————————————————————————-

 

W związku z tym, że starostwo powiatowe nie mogło porozumieć się w sprawach budynku zajmowanego przez Ognisko z miastem i gminą żydowską (właścicielem budynku), przez co stan techniczny podupadał, a Sanepid dał takie wytyczne, że dalsze zajęcia w tym budynku nie były możliwe. Padł pomysł od władz starostwa, aby przenieść Ognisko do starej betoniarni przy ul. Paderewskiego. Całe szczęście kadencja dla tej władzy się skończyła,
a nowe władze starostwa znalazły inne rozwiązanie wynajmując budynek „Gwiazdy” .

Stowarzyszenia Rękodzielników Żydowskich Jad Charuzim – tj. Sprawna Ręka, którego staraniem powstał m.in. reprezentacyjny budynek postawiony w 1912 roku w centrum Jarosławia, będący siedzibą stowarzyszenia oraz miejscem spotkań, modlitwy i kultury żydowskiej w tym mieście. Dziś budynek ten stoi opuszczony; jest milczącym świadkiem współczesnej nieobecności diaspory żydowskiej w Jarosławiu.

 

————————————-

historia na 7 planszach zamieszczona

 

——————————————————————————–

Krótka historia budynku „Gwiazdy”

gwiazda stara10933948_1084519738240763_2323029188317332743_nStowarzyszenie Rzemieślników „Gwiazda” w Jarosławiu – stowarzyszenie prowadzące działalność kulturalną, oświatową i charytatywną, istniejące w latach 1887-1939.

Powstało 6 października 1887 jako Wydział Gwiazdy stowarzyszenia rękodzielników chrześcijańskich pod opieką św. Józefa. Dnia 18 października 1887 odbyło się pierwsze posiedzeniu, na którym wybrano Zarząd z prezesem Franciszkiem Wojnarem na czele.

Prezesi i zarząd

Towarzystwo miało za cel dać swoim członkom wytchnienie i rozrywkę po całodziennej pracy. Niebawem rozpoczęto urządzać wieczorki deklamacyjno-wokalne, a później przedstawienia amatorskie, mające łączyć i pouczać członków i wspierać finanse towarzystwa. Charakter stowarzyszenia był ściśle chrześcijański. Od samego założenia ożywiało duch narodowy, czego przykładem było uczestniczenie w pogrzebie Mickiewicza, uroczystości stulecia Konstytucji 3 Maja i stale urządzane wieczorki ku czci powstań z 1830 i 1863. Miało ono od samego początku także praktyczne cele, jako towarzystwo wzajemnej pomocy rękodzielników.

Na nowe tory wkroczyło z objęciem prezesury przez ks. dra Mateusza Czopora. W 1902 roku otrzymało od gminy jako darowiznę grunt pod budowę gmachu. Budowę prowadzili Wojciech Kaczmarski i Józef Zając według projektu Jana Bigo. 11 października 1903 r. dokonano poświęcenia budynku. W jego zwieńczeniu znajduje się figura św. Józefa – patrona stowarzyszenia.

W 1939 r. nastąpiła likwidacja Stowarzyszenia „Gwiazda”. po wojnie w budynku znajdowała się Spółdzielnia Krawiecka „Jedność” – w Jarosławiu. Zakład miał tu siedzibę i biura w Jarosławiu, cała administracja mieściła się w tym w budynku „Gwiazdy” – zakład powstał w  1954 roku. W 1959 roku, 15 lutego podjęto decyzje o utworzeniu punktu usługowego w zakresie haftu koronkarskiego i trykotarskiego. Spółdzielnia miała także swoje oddziały np. w Sieniawie i Lubaczowie. Spółdzielnia ta szyła także kilka kompletów pierwszych strojów dla tancerzy Ogniska. Po likwidacji Spółdzielni, budynek stał nieużywany i popadł prawie w całkowitą ruinę. Górna część budynku była jeszcze w stanie odnawialnym, natomiast dolna część budynku, zagrzybiona i zamoczona. Po pseudo remoncie, zakryto to wszystko regipsami i innymi specjałami, by oko nie widziało „fuszerki”, po latach wszystko zaczęło wychodzić, ściany pękać, a problemy z odpływem i kanalizacją nadal istnieją.

Od sierpnia do listopada 1944 w tym budynku mieściła się także Rejonowa Komenda Uzupełnień oddział Jarosław.

Na skarpie gdzie zbudowano obecny budynek Gwiazdy mieściły się magazyny Metzgera parafiny i świec parafinowych oraz magazyny z naftą. Około roku 1900 spłonęły.

Pod budynkiem w 1963 roku odkryto okrągłe pomieszczenie, przykryte sklepieniem baniastym z dwoma otworami wyjściowymi. Pomieszczenie wielkości około 2,5 metra zlokalizowano od południowej części obwarowań miejskich, drugi chodnik łączył się ze śródmieściem. W tym miejscu przebiegał mur obronny miasta od Zamku (obecnie cerkiew) do bramy krakowskiej. (fragmenty odkopano podczas remontu w 2006 roku).

Pod koniec lat 90-tych budynek został wyremontowany i mieściła się w nim  Państwowa Wyższa Szkoła Techniczno-Ekonomiczna im. ks. Bronisława Markiewicza w Jarosławiu –
od 2010 roku budynek został wydzierżawiony dla Powiatowego Ogniska Baletowego

Bibliografia

  • Jubileusz Gwiazdy Nawa Gazeta Jarosławska Jarosław 1912.
  • Tablica informacyjna w ramach projektu „Jarosławski Park Kulturalny”.
  • książka R.Burego „Lidia Nartowska-życie rodzina. twórczość,dziedzictwo”
  • zebrał i opracował R. Bury

DSC02872 gwiazda